Η εγκυρότερη πηγή για τα Ελληνικά λαϊκά όργανα είναι ασφαλώς ο Φοίβος Ανωγειανάκης και το σημαντικό βιβλίο του «Ελληνικά Λαϊκά Μουσικά Οργανα» (Εκδόσεις Μέλισσα, 1976,1991). Μέσα σε αυτό το βιβλίο που όπως δηλώνει και ο τίτλος του, αναφέρεται κυρίως στα λαϊκά μας μουσικά όργανα, υπάρχουν και κάποια στοιχεία για τους ανθρώπους που τα κατασκεύασαν, τους Έλληνες οργανοποιούς του 19ου και 20ου αιώνα. Οι πληροφορίες του Φ. Ανωγειανάκη φθάνουν μέχρι τον Εμμανουήλ Βελούδιο (1810-1875) που καταγόταν από το Αϊβαλί της Μ. Ασίας. Μάλιστα ο Φ. Ανωγειανάκης αναφέρει ότι ο παλαιότερο χρονολογημένο όργανο του Εμ. Βελούδιου είναι ένα λαούτο του 1865.

Όμως το 1998 νέα στοιχεία προστέθηκαν στη γνώση μας γύρω από το θέμα. Οι νέες σημαντικές πληροφορίες έγιναν γνωστές, μέσα από ένα άρθρο στο περιοδικό «Δίφωνο» τον Οκτώβριο του 1998. Συγγραφέας του άρθρου ήταν ο οργανοποιός Νίκος Φρονιμόπουλος, πρόεδρος του Συλλόγου Φίλων Καλλιτεχνικής Οργανοποιίας, ο οποίος ανακάλυψε το εξής σημαντικό στοιχείο. Ο Δανός ζωγράφος Μαρτίνος Ρέερμπυ (Martinus Rørbye, 1803-1848) , το έτος 1835 που είχε επισκεφθεί την Αθήνα, είχε ζωγραφίσει έναν οργανοποιό στο εργαστήριό του την ώρα που εργαζόταν πάνω σε μια κιθάρα. Στον πίνακα αυτό (σχέδιο με μολύβι) αναφέρεται καθαρά και το όνομα του οργανοποιού «Λεωνίδας Γάϊλας από την Αθήνα, Κατασκευαστής μπουζουκιών«. Ο πίνακας υπήρχε σε λεύκωμα του Δήμου Αθηναίων επί τη ευκαιρία έκθεσης με έργα Δανών ζωγράφων, που έγινε το 1985 στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, όπου και τον είδε ο Ν. Φρονιμόπουλος στην προσπάθειά του να βρει ένα θέμα για την αφίσα μιας έκθεσης μουσικών οργάνων που θα γινόταν το χειμώνα του 1997 στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων,

Ο Ν. Φρονιμόπουλος όμως δεν σταμάτησε εκεί. Συνδύασε την ανακάλυψή του αυτή, με παρατηρήσεις που έκανε κατά την διάρκεια εργασιών συντήρησης του περίφημου ταμπουρά του στρατηγού Μακρυγιάννη που του είχε αναθέσει το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Απέδειξε λοιπόν, ότι ο κατασκευαστής του ταμπουρά του στρατηγού Μακρυγιάννη, είναι ο Λεωνίδας Γάϊλας, ο οργανοποιός που απεικονίζεται στον πίνακα του Μ. Ρέερμπυ, .


Ο Ταμπουράς του στρατηγού Μακρυγιάννη (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο)

Οι λεπτομέρειες των ανακαλύψεων του Ν. Φρονιμόπουλου εκτός από προαναφερθέν άρθρο στο περιοδικό «Δίφωνο» τον Οκτώβριο του 1998, υπάρχουν και σε αντίστοιχο άρθρο του ιδίου, στο διαδικτυακό περιοδικό «Η Κλίκα«.

Μερικά επιπλέον στοιχεία

Με αφορμή μια παλαιότερη σχετική συζήτηση (στις αρχές του 2006) στο Ρεμπέτικο Φόρουμ, με αντικείμενο την ανακάλυψη των στοιχείων περί του Λ. Γάϊλα, μου είχαν δημιουργηθεί διάφορες απορίες. Μου είχε κάνει ιδιαίτερη εντύπωση το γεγονός ότι ο Λ. Γάϊλας αναφερόταν από τον Δανό ζωγράφο Μ. Ρέερμπυ, ως κατασκευαστής μπουζουκιών. Δεδομένου ότι στο δημοσιευμένο άρθρο δεν μπορούσα να διακρίνω τίποτε σχετικό, αναρωτήθηκα αν ο χαρακτηρισμός αυτός ήταν άραγε του ίδιου του ζωγράφου ή μήπως κάποιου πολύ μεταγενέστερου μελετητή της ζωγραφικής του Μ. Ρέερμπυ ή κάποιου μουσείου; Και επίσης το κατά πόσο θα μπορούσαν να αντληθούν και άλλα στοιχεία από την ζωγραφική του Μ. Ρέερμπυ;

Έτσι λοιπόν άρχισα την μικρή μου έρευνα πάνω στο θέμα και τα βασικά συμπεράσματα αναφέρονται στη συνέχεια.

Η λεζάντα του σχεδίου του Μ. Ρέερμπυ

Στη φωτογραφία του πίνακα που υπήρχε στο λεύκωμα της έκθεσης του 1985 (όπου τον ανακάλυψε ο Ν. Φρονιμόπουλος), μάλλον από λάθος, είχε παραληφθεί ένα πολύ μικρό κομμάτι στην κάτω πλευρά, όπου υπήρχε η ιδιόχειρη λεζάντα του ζωγράφου.

Μετά από αρκετή αναζήτηση (με τη βοήθεια και της αρχαιολόγου κας Α. Παπανικολάου που ήταν η υπεύθυνη εκείνης της έκθεσης) βρήκα ακέραιο τον πίνακα σε λεύκωμα του 1981 στη Δανική γλώσσα, από αντίστοιχη έκθεση του Μουσείου Thorvaldsens της Κοπεγχάγης «Martinus Rørbye (1803-1848), Thorvaldsens Museum, Køpenhavn 1981».


Το σκίτσο του Μαρτίνου Ρέερμπυ όπως δημοσιεύτηκε στην έκδοση του Δήμου Αθηναίων το 1985 και στο Δίφωνο (Οκτώβριος 1998)


Η ιδιόχειρη λεζάντα του M. Rørbye (σε μεγεθυνση)  

Είναι ενδιαφέρον ότι η λεζάντα του Δανού Μ. Ρέερμπυ, είναι γραμμένη στα Ιταλικά(!!) «Leonidas Gailas da Athina, Fabricatore di bossuchi». Ίσως αυτό να εξηγείται από το γεγονός ότι ο ζωγράφος πριν έλθει στην Ελλάδα είχε επισκεφθεί για αρκετό διάστημα την Ιταλία, όπου και ξαναπήγε μετά.

Ο Μ. Ρέερμπυ από εκείνο το εξάμηνο ταξίδι του ανά την Ευρώπη, μας άφησε επίσης και ένα μικρό ημερολόγιο (που υπήρχε δημοσιευμένο μόνο στην Δανέζικη έκδοση). Από το ημερολόγιο φαίνεται ότι οι επισκέψεις του στο εργαστήριο του Λ. Γάϊλα έγιναν στις 14 και στις 17 Νοεμβρίου του 1835. Ο Λ. Γάϊλας θα πρέπει το 1835 να ήταν πάνω από 50 ετών, αφού ο Μ. Ρέερμπυ τον αναφέρει ως «γέρο οργανοποιό» και στον πίνακα τον έχει απεικονίσει ηλικιωμένο . Έτσι μπορούμε να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι θα πρέπει να γεννήθηκε γύρω στα 1780.

Ο Μ. Ρέερμπυ θα πρέπει να επισκέφθηκε το εργαστήριο του Λ. Γάϊλα για πρώτη φορά στις 14/11/1835. Ως βορειοευρωπαίος που πιθανώς δεν είχε ξαναδεί στη ζωή του τέτοιο όργανο, μάλλον μπέρδεψε τον ταμπουρά με το μαντολίνο. Στη συνέχεια, κάποιος θα πρέπει να του εξήγησε τη διαφορά μεταξύ του μαντολίνου και των οργάνων που κατασκεύαζε ο Λ. Γάϊλας ώστε τελικά να οδηγηθεί να γράψει στη λεζάντα τη λέξη μπουζούκι. Το λογικότερο βέβαια είναι να ρώτησε τον ίδιο το Γάϊλα.

Όπως γνωρίζουμε ο όρος μπουζούκι χρησιμοποιείτο από πολύ παλαιότερα. Γνωστή είναι και η παρακάτω αναφορά στο βιβλίο του Σταύρου Καρακάση «Ελληνικά Μουσικά Όργανα» Εκδόσεις ΔΙΦΡΟΣ, Αθήνα 1970 (σελ.161) «Το μπουζούκι ήταν σε χρήση από τον ελληνικό λαό από αιώνες και ανήκει στην κατηγορία των ταμπουράδων, των οποίων είναι μια παραλλαγή». Μάλιστα επισημαίνει ότι «Στα δημοτικά μας τραγούδια αναφέρεται όπως και ο ταμπουράς». Παραθέτει και σχετικές παραγράφους από τα απομνημονεύματα του αγωνιστή της Επανάστασης Ν. Κασομούλη «Ενθυμήματα στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833» που υπάρχουν αναφορές τόσο στο μπουζούκι, όσο και τον ταμπουρά.

Ο Ν. Φρονιμόπουλος, από τη μελέτη του σχεδίου του Μ. Ρέερμπυ, υποστηρίζει ότι ο Γάϊλας δεν είχε τα απαραίτητα εργαλεία για να κατασκευάζει κιθάρες. Στον πίνακα πιθανόν να κουρδίζει την κιθάρα πάνω στην οποία εργάζεται, ή να τις αλλάζει χορδές. Αντίθετα στο σχέδιο είναι αποτυπωμένα όλα τα αναγκαία για να κατασκευάζει τους αρκετούς ταμπουράδες που υπάρχουν στο εργαστήριο και είναι πανομοιότυποι με εκείνον του Στρατηγού Μακρυγιάννη.

Περισσότερες λεπτομέρειες για την λεζάντα, το ημερολόγιο του Μ. Ρέερμπυ καθώς και άλλα στοιχεία υπάρχουν σε σχετικό άρθρο («Όταν ο Μ. Ρέερμπυ συνάντησε τον Λ. Γάϊλα») που δημοσιεύτηκε πριν μερικούς μήνες στο διαδικτυακό περιοδικό «Η Κλίκα«.

ΚαΠα
(Παναγιώτης Καγιάφας)

Advertisements